آشنايي با پوست

پوست اولین نقطه تماس بدن با دنیای خارج و محیط اطراف می باشد. این عضو كاملا صاف نبوده و دارای خطوط، شیارها، فرورفتگی ها و در بعضی مناطق زوائدی مانند موها می باشد.پوست در یك فرد بالغ با جثه متوسط سطحی بیش از 2 متر مربع داشته و پس از عضلات اسكلتی، سنگین ترین عضو بدن می باشد. ضخامت پوست در همه نقاط بدن یكسان نیست. در نقاطی مانند كف دستها و پاها ضخامت پوست بسیار زیاد و در مناطقی مانند صورت بسیار نازك و ظریف است.
دو نوع پوست در بدن انسان وجود دارد: یك نوع پوست فاقد مو و دیگری پوست دارای مو می باشد. نوع اول پوست، در كف دستها و پاها یافت شده و فاقد فولیكول‌های مو و غدد سباسه است. اپیدرم آن بسیار ضخیم بوده و اندامهای حسی بسیاری در درم آن وجود دارد. در نوع دوم پوست، هم فولیكولهای مو و هم غدد سباسه وجود دارد. پوست سر و صورت از این نوع می باشد. در پوست سر فولیكولهای درشت و موهای ضخیم به فراوانی موجود است در حالیكه پوست صورت دارای تعداد بسیار زیادی غدد سباسه و موهایی پرز مانند و بسیار ظریف می باشد

 

سطح پوست با یك پوشش اسیدی پوشانده شده است. این لایه شامل اسیدهای آلی و فلور میكروبی پوست می باشد. بافرهای شیمیایی، عوامل سم زدا و عوامل ضد باكتری موجود در این لایه سبب افزایش مقاومت پوست در برابر عوامل شیمیایی و حمله میكروبی می شوند. درضمن طبیعت و ماهیت ویسكوالاستیك پوست سبب افزایش مقاومت آن در برابر ضربه ها و عوامل مكانیكی می گردد. این عضو همچنین بدن را از تابش اشعه زیان بار ماورای بنفش خورشید یا منابع دیگر محافظت مینماید.
پوست مسئول احساس فشار، درد، دما و نیز ایجاد بوی بدن ( كه در بعضی موارد باعث تحریك رفتارهای جنسی میگردد) می باشد. از وظایف كنترل پوست می‌توان به كنترل دمای بدن و محتوای آب آن اشاره نمود كه توسط سیستم عروقی پوست و غدد عرق آن انجام می شود. تمامی این اعمال و وظایف پوست برای بقای موجود زنده و مقاومت در برابر تغییرات محیط ضروری است.

برش عرضی پوست نشان دهنده سه لایه اصلی و مشخص در ساختمان آن می باشد كه به ترتیب از سطح به عمق عبارتند از: اپیدرم، درم و هیپودرم

 


سطحی ترین لایه پوست بوده كه خود از قسمتهای مختلفی تشكیل شده است. این لایه ها از سطح به عمق عبارتند از : لایه شاخی و اپیدرم زنده..


خارجی ترین لایه پوست می باشد. این لایه اصلی ترین مانع و محافظ در برابر عوامل خارجی بوده و وظیفه اپیدرم زنده تولید این لایه و حفظ حالت طبیعی و مطلوب آن می باشد. لایه شاخی از سلولهای مرده و مقاوم به آب تشكیل شده است كه توسط تركیبات پیچیده ای از نوع تركیبات چرب به هم متصل شده اند.

 


این تركیبات چرب نقش اصلی در جلوگیری از هدر رفتن آب از طریق پوست را به عهده دارند. ضخامت این لایه در مناطق مختلف بدن متفاوت می باشد. اپیدرم در ناحیه پلك بسیار نازك و در ناحیه كف دست و پا بیشترین ضخامت را دارد.
این لایه مرتبا در حال شكل گیری بوده و لایه های بالایی به تدریج كنده شده و از قسمت زیرین توسط لایه های جدید جایگزین می گردد. برای جایگزین كردن لایه های سلولی این قسمت، حدود دو هفته زمان نیاز است.

 


در شرایط طبیعی، هیچ میكروبی اعم از باكتری یا ویروس نمی تواند از لایه شاخی عبور کرده و وارد بدن شود.

 

 

اپیدرم زنده به سلولهای موجود در زیر سلولهای لایه شاخی اطلاق می گردد كه به خوبی از سلولهای طبقه شاخی از سمت بالا و درم از سمت پایین متمایز و قابل تشخیص می باشد. این سلولها در عمقی ترین قسمت به صورت گرد و مكعبی هستند و به تدریج كه به سطح پوست میرسند پهن و خشك شده و در سطح پوست آب خود را از دست داده و لایه شاخی را تشكیل میدهند.

اپیدرم زنده به بخشهای زیر تقسیم میشود:

 

 

 لایه زایا یا لایه بازال یك لایه سلولی از سلولهای مكعبی یا استوانه ای است كه علامت مشخصه خاصی برای آنها نمی توان در نظر گرفت.

 

 لایه خاردار كه از سلولهایی با سطح تیز و خار مانند تشكیل شده است.

 

 لایه دانه دار كه محتوی دانه های مشخص از جنس كراتوهیالین بوده و پس از رنگ آمیزی در زیر میكروسكوپ به صورت دانه دانه دیده می شوند.

 

 لایه روشن كه حاوی سلول های شفاف و روشن می باشد.

 علاوه بر سلولهای شرح داده شده، نوع دیگری از سلولها در اپیدرم وجود دارند كه بسیار حائز اهمیت می باشند. این سلولها ملانوسیت نام دارند كه نقش آنها تولید رنگدانه ملانین می باشد. به طور میانگین هر سلول ملانوسیت با 36 سلول معمولی لایه اپیدرم ارتباط دارد و بین آنها رنگدانه توزیع می كند. جالب آن است كه در همه انسانها چه سیاه و چه سفید تعداد این سلولهای رنگدانه ساز یكسان است اما آنچه كه علت تفاوت رنگ انسانهاست، نحوه انتشار و اندازه تجمعات رنگدانه ای است

 

درم به عنوان یك چارچوب و بستر نگهدارنده و حمایت كننده اپیدرم در نظر گرفته می شود. این لایه همچنین با داشتن مویرگهای خونی فراوان، تغذیه اپیدرم را نیز بر عهده دارد. این لایه بر خلاف اپیدرم پر از عروق خونی، اعصاب و ضمائم پوستی مانند غدد عرق، فولیكول مو، غدد سباسه و … است. بر خلاف لایه اپیدرم كه دارای یك ساختمان سلولی است، این لایه متشكل از یك بافت پیوندی بوده كه قسمت عمده آن را رشته های پروتئینی مانند كلاژن و الاستین تشكیل می دهد. پروتئین كلاژن مسئول استحكام و قدرت پوست و همچنین عامل قوام و نیفتادن پوست است. در افرادی كه این پروتئین اختلال پیدا می كند، پوست چروكیده می شود و طراوت و زیبایی خود را از دست می دهد.

 

پروتئین دیگری كه در درم وجود دارد الاستین است كه مسئول ویژگی كشسانی و انعطاف پذیری پوست است. یعنی اگر شما پوست را بكشید، الاستین مسئول برگشت آن به حالت عادی است. در سالمندان این پروتئین ویژگی اولیه خود را از دست میدهد و پوست حالت انعطاف پذیری گذشته را ندارد.
كلاژن و الاستین نمی توانند از سطح پوست جذب شوند و بنابر این استفاده موضعی از این دو پروتئین نمی تواند تاثیری بر چین و چروك پوست داشته باشد.

هیپودرم در زیر درم و به صورت یك لایه چربی قرار گرفته است. سلولهای این لایه، سنتز و ذخیره چربی را بر عهده داشته و به عنوان یك منبع ذخیره انرژی انسان می باشد. علاوه بر این، هیپودرم دارای نقش حفاظتی در برابر دمای پایین محیط بوده و به عنوان یك ضربه گیر برای تعدیل ضربات فیزیكی وارده بر پوست نیز عمل می كند. این لایه در حالت طبیعی سبب زیبایی پوست می گردد. اما در صورت تجمع بیش از حد و عدم توزیع یكنواخت چربی در آن می تواند باعث ایجاد ظاهر برآمده و ناخوشایند در پوست گردد.

در یك پوست دست نخورده و طبیعی، لایه شاخی متشكل از تركیبات كراتینی و ماده سیمانی بین سلولی می باشد كه به عنوان یك ماده كارآمد در برابر عوامل خارجی عمل می نماید. در صورتیكه این لایه جدا شود، خواص حفاظتی پوست نیز از بین می رود. این خواص پس از گذشت چند روز ترمیم و لایه شاخی مجددا در پوست ایجاد می گردد. كمبود اسید های چرب ضروری مانند اسید لینولئیك در رژیم غذایی می تواند سبب ایجاد اختلال در خواص حفاظتی پوست گردد.
تركیبات و مواد شیمیایی بیشماری ممكن است با پوست انسان تماس پیدا كند. لذا نقش لایه شاخی در ممانعت از تاثیر این مواد بر بدن بسیار ضروری و حیاتی می باشد. بعضی از مواد می توانند نفوذ پذیری پوست را نسبت به سایر مواد افزایش دهند مانند آب، گلیسرول، اتانول، فنل اوره، املاح آلومینیوم و اسیدهای چرب. آب و حلال های آلی مانند پروپیلن گلیكول، سورفكتانتها و دی متیل سولفوكساید (DMSO) از عوامل رایجی بوده که جذب پوستی را افزایش می دهند.
مواد پوشاننده از طریق هیدراته كردن لایه شاخی می توانند باعث افزایش نفوذ پذیری شوند. نفوذ عمدتا از طریق ماتریكس بین سلولی انجام می شود ولی تركیبات بسیار قطبی از راه های دیگر مانند فولیكولهای مو، غدد سباسه یا مجاری غدد عرق ممكن است سریعتر در پوست نفوذ كنند. ضخامت لایه شاخی در نقاط مختلف پوست بسیار متفاوت است و به همین دلیل پوست مناطق مختلف بدن نفوذ پذیری متفاوتی نسبت به مواد از خود نشان می دهد.
سورفكتانتها ( حتی در غلظتهای پایین )، مواد معطر و اسانسها، مواد محافظت كننده ضد میكروبی و مواد ضد آفتاب شیمیایی از جمله دسته تركیباتی هستند كه می توانند به پوست آسیب برسانند.
سورفكتانتهای غیر یونی، سازگاری خوبی با پوست نشان می دهند. درحالیكه سورفكتانتهای یونی خصوصا انواع آنیونی می توانند به سرعت در لایه شاخی آسیب ایجاد نمایند كه این آسیب با غلظت بكار برده شده از آنها نسبت مستقیم دارد. در فرآورده های جدید، سعی بر این است كه آسیب های احتمالی وارده به پوست به حداقل میزان ممكن رسانده شود. بنابراین تاثیر كلیه محصولات تولید شده بر روی پوست و لایه شاخی قبل از عرضه مورد بررسی قرار می گیرد. راههای احتمالی نفوذ مواد مختلف از لایه شاخی در شكل زیر نشان داده شده است.

 

پوست انسان معمولا در 4 گروه كلی ( از نظر میزان چربی) طبقه بندی می شود. اساس این طبقه بندی بر مبنای قدرت غدد سباسه در تولید و ترشح چربی است. این طبقه بندی به صورت رایج و عمومی به كار برده می شود. نوع پوست هر فرد به عوامل متعددی بستگی دارد از جمله خصوصیات فردی و وراثتی، سن، منطقه بدن، فصل و وضعیت سلامت شخص. 4 نوع كلی پوست به شرح زیر می باشد:

 

 پوستهای خشك

 

 پوستهای چرب

 

 پوستهای طبیعی

 

 پوستهای مختلط

 

وظیفه اپیدرم تولید و حفظ كارایی لایه شاخی می باشد. پوست دائما در حال از دست دادن آب به صورت بخار به محیط اطراف است كه به این پدیده تبخیر نامحسوس آب از اپیدرم ( TEWL) اطلاق می گردد. از دست دادن آب به صورت پیوسته و از طریق نفوذ بخار آب در لایه شاخی و یا از غدد عرقی در دمای پایین تر از دمای آستانه تعریق انجام می گیرد. سلولهای كراتینی لایه شاخی و چربیهای بین سلولی سبب حفظ آب پوست و كاهش قابل توجه در TEWL می گردند. آب باعث حفظ نرمی لایه شاخی و خنثی شدن اسیدها و قلیاها می گردد. تماس طولانی و مكرر با سورفكتانتها یا فرآورده های شوینده حاوی این مواد می تواند سبب افزایش تبخیر نامحسوس آب از لایه شاخی گردد به طوریكه لایه های زیرین پوست نتواند این از دست رفتن غیر طبیعی و بیش از حد معمول رطوبت را جبران كنند. این امر منجر به خشكی لایه شاخی می گردد. در پوست خشك، زبری، كشیدگی و خارش احساس می گردد. اگر این پوستها دقیقتر مورد بررسی قرار گیرند مشاهده می شود كه در خشكی های ملایم، چین و چروك های بسیار ریز و در موارد شدید حالت فلسی و پوسته پوسته شدن در پوست ایجاد می گردد.
عوامل زیادی می توانند در ایجاد خشكی پوست موثر باشند از جمله رطوبت نسبی پایین ناشی از سیستمهای حرارت مركزی، باد، سرما و تماس مكرر با سورفكتانتها یا حلالها.

چرب شدن پوست به علت فعالیت بیش از حد غدد سباسه در تولید و ترشح چربی ( اصطلاحا سبوم ) ایجاد می گردد. عوامل زیادی در ایجاد یا تشدید این حالت می تواند دخالت داشته باشند، از جمله خصوصیات فردی و عوامل وراثتی، عوامل هورمونی، رژیم غذایی، هیجان و عوامل خارجی از قبیل مواد شیمیایی و امواج ماوراء بنفش. تغییرات هورمونی ایجاد شده در هنگام بلوغ، دوره های ماهیانه خانمها، استفاده از قرصهای ضد بارداری و باردار شدن همگی می توانند سبب افزایش فعالیت غدد سباسه و ایجاد چربی زیادتر از میزان طبیعی در پوست شوند.

پوست سالم به طور مشخص خشك یا چرب نیست. این نوع پوست صاف و نسبتا سفت بوده و منافظ موجود بر روی سطح آن كاملا قابل رویت می باشند.

این پوستها در بعضی از نواحی از جمله ناحیه T صورت متشكل از پیشانی، بینی، چانه و قسمت مركزی گونه ها چرب و در سایر نواحی طبیعی یا خشك می باشند.
 

فرآورده های مراقبت از پوست پس از فرآورده های مراقبت از مو، بزرگترین دسته از فرآورده های آرایشی و بهداشتی را به خود اختصاص داده و روز به روز نیز در حال رشد و افزایش می باشند. در طول سالیان متمادی و همگام با پیشرفت در تكنولوژی، امولسیون ها و سورفكتانتها، فرآورده هایی با عملكرد و كیفیت بسیار بالا و ظاهر جذاب و زیبا به بازار عرضه شده است. پوست نواحی صورت، گردن و دستها به عنوان شاخصی از پوست تمام قسمتهای بدن در نظر گرفته می شود. پوست این قسمتهای بدون محافظ بدن، به راحتی و قبل از پوست سایر نقاط، نشانه های پیری در نتیجه تابش اشعه های مضر یا عوامل شوینده شیمیایی ( به خصوص در دستها ) را ظاهر می سازند. یك پوست سالم باید از هر دو جنبه حسی و فیزیكی سالم و شاداب باشد.
سلامت پوست به اندازه ای برای افراد جامعه حائز اهمیت است كه هر ساله مبلغ بسیار بالایی صرف تهیه فرآورده های مراقبت از پوست در جوامع مختلف می گردد. مصرف كنندگان به دو منظور از این فرآورده ها استفاده می كنند: اول برای مقاصد حفاظتی و حفظ سلامت و شادابی پوست و دوم به منظور ترمیم یا درمان آسیب های پوستی ایجاد شده در اثر عوامل مختلف. برخی از این نیازمندیها در زیر آورده شده است:

موارد مراقبتی در برابر

موارد ترمیمی در برابر

پرتوهای ماوراء بنفش

آفتاب سوختگی

پرتوهای مادون قرمز

آكنه

باد

تروما، استرس، سوختگی و بیماریها

حرارت

چروك

مواد شیمیایی

آسیب دیدگی بوسیله تیغ

سرما

سلولیت

آلودگی ها

سرطان پوست

حشرات

پیگمانتاسیون پوست

 

 كك و مك، لكه های پیری

 

 اسكار(اثرات باقیمانده از صدمات پوستی)

مراقبت از پوست شامل سه مرحله كلی می شود:

 

 پاك كردن پوست (Cleansing)

 

 تقویت  (Toning)

 

 مرطوب كردن، تغذیه و حفاظت از پوست  (Moisturising/Nourishing/Protecting)