آشنايي با دهان و دندان

 

دندان‌هاي جانوران اشكال مختلفي دارد. شكل دندان حيوانات به ما مي‌گويد نوع غذايي كه مي‌خورند چيست؟ گوشت خواران براي پاره كردن دندان‌هاي تيز وبرنده‌ايي دارند، گياه خواران دندانهاي پهن ومسطحي دارند كه براي خردكردن وسائيدن مناسب مي‌باشد. انسان‌ها هم از اين قائده مستثني نيستند. ماگونه‌ايي هستيم كه هم گوشت مي‌خوريم وهم گياه، بنابراين ما براي خوردن هر دو نوع اين‌ها داراي انواع مختلف دندان هستيم كه اين دندان‌ها شامل دندان‌هاي پيشين يا ثنايا (Incisor) ، نيش(Canine) ، آسياي كوچك (Premolar) و آسياي بزرگ (Molar) مي‌باشد.

لثه

لثه بافتي است كه دندا‌ن‌ها را دربرگرفته و ازآنها محافظت مي‌كند. لثه در علم دندان پزشكي پريودانتيوم (Periodontium) ناميده مي‌شود و بيماري لثه ودرمان آن پريو دانتيكس Periodontics  نام دارد.

انواع دندان هاي دائمي‌:

1-  دندان هاي پيشين: تيز و برنده هستند و در جلوي دهان قرار دارند. 4 عدد در بالا و 4 عدد در قسمت پائين دهان قرار گرفته است كه براي بريدن غذا از آن‌ها استفاده مي‌شود. اين دندان‌ها تك ريشه‌اي هستند.

2-   دندانهاي نيش: اين دندان ها در طرفين دندانهاي نيش قرارگرفته و نوك تيز‌اند (Cuspids) و براي پاره كردن غذاها كاربرد دارند.

3-   دندان هاي آسياي كوچك: براي سائيدن و پاره كردن مواد غذايي استفاده مي‌شوند.

4-   دندان هاي آسياي بزرگ: براي سائيدن مورد استفاده قرار مي‌گيرند و روي سطح شان داراي چندين برجستگي نوك تيز هستند.

قسمتهاي مختلف دندان و لثه

يك دندان تا حدودي شبيه يه يك كوه يخ مي‌باشد كه فقط قسمتي ازآن قابل مشاهده است وقسمت عمده‌اش در زير قرار دارد. دندانهاي سفيد مرواريدگون شما تنها آن چيزي نيستند كه با لبخند شما نمايان مي‌شوند بلكه داخل لثه و ازآنجا داخل استخوان دهان شما ريشه دوانيده‌اند.

 

يك دندان از قسمت هاي زير تشكيل شده است:

1-   تاج دندان (Crown)

تاج دندانقسمت فوقاني دندان است و تنها قسمتي است كه ما مي‌توانيم آن را ببينيم. شكل تاج فعاليت و كارايي دندان را نشان مي‌دهد. براي مثال دندان هاي جلويي برنده و تيز هستند كه براي بريدن و تكه تكه كردن غذا استفاده مي‌شوند در حالي كه دندان‌هاي آسيايي سطوح صافي دارند و براي آسياب كردن مورد استفاده قرار مي‌گيرند. از آنجايي كه با بالا رفتن سن لثه‌ها تمايل به پس رفت دارند به مرور زمان تاج دندان بزرگتر به نظر مي‌رسد.

2-   گردن دندان (Neck)

خط تلاقي تاج با ريشه را گردن دندان مي‌نامند.

3-   خط لثه (Gum Line)

خط لثه جايي است كه دندان و لثه به هم مي‌رسند. بدون استفاده صحيح از مسواك و نخ دندان، پلاك و جرم بر روي خط لثه باقي مانده و منجر به ژنژيويت مي‌شود كه يكي از بيماريهاي لثه است.

4-   ريشه دندان (Root)

ريشه دندانقسمتي از دندان است كه در استخوان فك قرار گرفته است. انواع مختلف دندان داراي ريشه‌هاي متفاوتي مي‌باشند. براي مثال دندانهاي پيشين و نيش تك ريشه‌اي ودندان‌هاي آسيا بسته به محل قرار گرفتنشان يك، دو و سه ريشه‌اي مي‌باشند.

5-   ميناي دندان (Enamel)

ميناي دندانخارجي ترين قسمت دندان مي‌باشد كه ضخامت آن در حدود 2 تا 3 ميلي متر است. تركيب اصلي اين لايه از ماده معدني هيدروكسي آپاتيت Ca5(PO4)3 مي‌باشد. اين ماده سخت ترين ماده موجود در بدن انسان است و قادر است در برابر فشارهاي وارده در اثر گاز گرفتن، جويدن و ساييدن تاب بياورد، ولي با اين وجود بسيار شكننده و مستعد ترك خوردن يا لب پريده‌گي مي‌باشد. متاسفانه بدن نمي‌تواند همانگونه كه استخوان آسيب ديده را ترميم مي‌كند، ميناي شكسته را ترميم كند. ميناي دندان گرچه نيمه شفاف مي‌باشد ولي به دليل اينكه خارجي ترين لايه دندان مي‌باشد و سطح عاج دندان را پوشانيده، تاثير بسزاي در رنگ دندان دارد. قهوه، چاي، دخانيات و رعايت نكردن بهداشت دهان و دندان، باعث تيره شدن رنگ سطح دندان مي‌شود.

6-   ساروج (Cementum)

همانند مينا كه سطح عاج دندان را پوشانيده، ساروج نيز سطح ريشه دندان را مي‌پوشاندكه البته به محكمي‌و سپيدي مينا نيست. ساروج به رشته هاي ظريفي متصل است كه دندان را محكم به فك چسبانده است.

7-   عاج (Dentin)

عاج بخش زيرين ميناي دندان است. اين لايه نيز عمدتاً از مواد معدني ساخته شده ولي درصد مواد معدني در اين قسمت كمتر از ميناي دندان است و ساختمانش بيشتر شبيه استخوان مي‌باشد. تراكم عاج به دليل دارا بودن مواد معدني كمتر و پروتئين بيشتر، نسبت به ميناي دندان كمتر است و به همين خاطر نرم تر از ميناي دندان بوده و تخلخل بيشتري نيز دارد. در جدول 1-1 تفاوت هاي مهم بين مينا و عاج دندان مشخص شده است. مصرف بيش از اندازه فلورايد، ضربه خوردن شديد دندان، تماس دندان با آنتي بيوتيكي مثل تترا سايكلين و يا قطره‌هاي تقويتي مانند مكمل آهن آن هم به هنگام رشد ونمو آن باعث تغيير رنگ دندان مي‌شود. همچنين با بالا رفتن سن رنگ دندان تيره مي‌شود.

خصوصيات

عاج

مينا

مقياس Knoop,s

60 - 55

300 – 250

مقياس Moh,s

2

4

وزن مخصوص

14/2

0/3 – 9/2

مواد غيرآلي (%)

68

96

فسفر (%)

5/11

5/16

كلسيم (%)

24

35

فلورايد (ppm)

240

100

پروتئين (%)

20

1

نوع پروتئين

كلاژن

كراتين

 

8-   حفره مياني دندان (Pulp Cavity)

حفره مياني در مركز دندان، زير عاج قرار دارد. اين حفره محتوي رشته هاي عصبي، عروق خوني و لنفاوي و بافت همبند مي‌باشد كه مجموعاً قسمت زنده دندان را تشكيل مي‌دهد. وجود عروق براي تغذيه دندان مي‌باشد تا آنرا زنده نگه دارد. اعصاب زياد موجود در اين منطقه هم علائم مربوط به آسيب هاي دنداني را صادر مي‌كند كه به صورت درد دندان تظاهر مي‌نمايد.

9-   مجراي نوك ريشه (Apical Foramen)

در نوك هر ريشه منفذ كوچكي قرار دارد كه اعصاب مربوط به دندان و عروق خوني از آنجا وارد دندان مي‌شوند.

 

ليگامان ضريع دنداني (Periodontal ligament)

اين ليگامان از رشته‌هاي بافت پيوندي تشكيل شده كه همانند لنگري دندان‌ها را داخل فك نگهداشته است؛ يك انتهاي هررشته به ساروجي متصل است كه ريشه دندان را مي‌پوشاند وانتهاي ديگر در حفره استخواني دندان فرورفته (Cementum) كهAlveolar Socket ناميده مي‌شود. اين رشته ها اجازه مي‌دهند كه دندان در برابر نيروي وارده براثر جويدن يا گازگرفتن تاب بياورد.

حفره دنداني

 اگربه استخوان فك بدون دندان بنگريد حفرات كوچكي را برروي آن مشاهده خواهيدكرد كه دندانها درآن قرار دارند. هنگام جوانه زدن دندانها اين حفره در اطراف آنها گسترش يافته و آنها راحمايت مي‌كند. ديواره اين حفره، متخلل مي‌باشد و به همين دليل پرورشگاه متخلخل (Alveolar process) ناميده مي‌شود.

لثه (Gingiva)

لثه همان گوشت صورتي اطراف دندانهاي ماست كه روي استخوان فك خوابيده ودندانها را از ناحيه گردنشان محكم درآغوش كشيده است. اولين مرحله بيماري لثه ژينژيويت (Gingivitis) نام دارد و آن هنگامي است كه لثه ها قرمز، ملتهب وبه آساني دچارخونريزي مي‌شوند؛ آخرين مرحله هنگامي است كه ضايعه استخواني ايجادشده واحتمال افتادن دندان مي‌رود كه پريودنتيت (Periodontitis) ناميده مي‌شود.

سطوح مختلف دندان

تصوركنيد كه روي صندلي دندان پزشكي نشسته‌ايد ومي شنويد كه دندانپزشك به دستيارش مي‌گويد: مي‌خواهم بوكال شماره 14 را انجام دهم. شما مي‌دانيد كه قراراست حفره ناشي از پوسيدگي دندان‌تان پرشود، ولي “بوكال“ (buccal) چيست؟ اين يكي ازچندين اصطلاحاتي است كه دندانپزشكان براي اشاره كردن به سطوح مختلف دندان استفاده مي‌كنند كه با فرا گرفتن اينها، مي‌توانيد منظور دندانپزشك‌تان رابهتردريابيد.

حال با چند اصطلاح ديگر كه دندانپزشكان براي اشاره به سطوح مختلف دندانها از آنها استفاده مي‌كنندآشنا شويد:

گونه‌ايBuccal)) ، صورتي ( Facial) ، لبي (Labial)

برداشتي كه شما ممكن است داشته باشيد، سطح خارجي دندان است. منظوراز همگي اين اصطلاحات ، طرفي از دندان است كه سمت گونه يا لپ قراردارد.

 زباني (Lingual) يا كامي (Palatal)

برداشت شما ممكن است سطح « داخلي» دندان باشد. منظوراز اين دواصطلاح ، سطحي از دندان است كه سمت زبان يا كام قرارمي‌گيرد كه براي دندانهاي بالايي اصطلاح كامي و براي پائيني اصطلاح زباني به كار مي‌رود.

 دورتر (Mesial) و مياني (distal)

اين دو اصطلاح براي سطحي كه بين دودنـدان قرار دارد به كار مي‌رود؛ دورتر بـــراي سطحي است كه به سمت جلوي دهان مي‌باشد و مياني براي سطحي است كه سمت حلق قراردارد.

قله (Occlusal)

درست فكركرده‌ايد، بالاي دندان را مي‌گويند يعني سطحي كه براي جويدن يا گازگرفتن به كار مي‌رود.

برآمدگي  (Cusps)

برجستگي‌هاي سطح قله را مي‌گويند.

شيار(Groovese)

 خطوط فرورفتگي سطح قله را گويند.

انشعاب (Furcation)

جائي از دندان كه ريشه‌ها به هم مي‌رسند يا به عبارت بهتر ريشه دندان منشعب مي‌شود كه اين منطقه معمولاً زير لثه قراردارد. دندانهاي جلوي اين قسمت را ندارد چرا كه تك ريشه‌اي مي‌باشند.

 

شماره گذاري دندانها

هنگامي‌كه در دندانپزشكي هستيد ومي‌خواهيد به دندانپزشك بگوئيد كه كـدام دندانتان درد مي‌كنــد احتمالاً چنين چيزي مي‌گوييد: « آن نوك تيزه بالاي دهانم قسمت چپ» يا «پنجمين دندان ازجلو پائين سمت راست »؛ مي‌بينيد كه باوجود 32 دندان در دهان افرادبالغ، كمي اين كار مشكل وگيج كننده است.

سيستم شماره گذاري دندان طوري طراحي شده كه به راحتي مي‌توان بايك روش استاندارد به دندان موردنظر اشاره كرد. از اين سيستم‌هاي شماره گذاري دوتا بيش از بقيه معمول است، يكي سيستم شمـــاره گذاري جهانـــي است كه توسط انجمن دندان پزشكان آمريكا پذيرفته شده است وبيشتردر بين دندان پزشكان عمومي متداول است وديگري متد نشانه گذاري پالمر كه بيشتر ارتودنسيت‌ها وجراحان دندان مورد استفاده قرار مي‌دهند. درسيستم شماره گذاري جهاني به هر دندان يك شماره اختصاص مي‌يابد؛ در بالغين شماره گذاري از دندان عقل بالايي سمت راست شروع مي‌شود ودرخردسالان هرشماره فقط همراه حرفd آورده مي‌شود تا نمايان‌گر شيري بودن دندان باشد. گاهي هم به جاي شماره ازحرف A تا T براي خردسالان استفاده مي‌شود.

 

رشد ونمو دندانها، ازدندانهاي شيري تا دائمي

دندان‌هاي دائمي درپشت دندان‌هاي شيري قرار گرفته‌اند و به مرور كه كودك رشد مي‌كند فك او نيز جهت فراهم كردن جاي كافي براي دندان‌هاي دائمي نمو مي‌يابد.

 

حدود سن 6 تا 12 سالگي دندان‌هاي دائمي جايگزين دندان‌هاي شيري مي‌شوند. در اين دوره حدوداً 6ساله، بچه ها معمولاً مخلوطي از دندانهاي شيري و دائمي را همزمان در دهان خود دارند كه والدين بايد مراقب سلامتي دندان‌هاي دائمي آنها باشند وآنها را با دندان‌هاي شيري اشتباه نگيرند.

 

مواظبت از دندان هايتان Taking Care of Your Tooth

تحقيقاتي كه توسط انجمن دندان پزشكان آمريكا (American Dental Association) صورت گرفته نشان مي‌دهد كه استفاده از نخ دندان در بهداشت دهان و دندان تأثير بسزايي دارد. روزي 2 بار مسواك زدن همراه با استفاده از نخ دندان و يا خلال دندان باعث جدا شدن پلاك از تمام سطح دندان مي‌شود. پلاك مسئول پوسيدگي دندان و بيماري هاي لثه است.

 دندان ها براي يك عمر: خوشبختانه با آگاهي‌هاي روز افزون مردم نسبت به رعايت بهداشت دهان و دندان، ميزان از دست دادن دندان به علت رعايت نكردن بهداشت دهان و دندان بسيار پائين آمده است و تعداد افراد پيري كه هنوز دندان هاي خود را در دهان دارند روز به روز در حال افزايش مي‌باشد.

بيشتر مشكلاتي كه براي دهان شما پيش مي‌آيد، به دليل ذرات باقي مانده غذايي و پلاك ميكروبي است كه بر روي آن‌ها تشكيل مي‌شود. مهم ترين چيزي كه شما براي رعايت بهداشت دهان و دندان تان مي‌توانيد انجام دهيد، مسواك زدن و استفاده از نخ دندان بطور مرتب و منظم مي‌باشد.